Ngawa awarra ngini jilamara ngampurugi kangi purnikapa amitiya yirrinkiripwaja api ngarra awarra ngini parlingarri.
Awunganiwanga jilamara agampurugi kangi ampurrunungiyinti amitiya tunga. Ngarra awarra nginaki jilamara ngini parlingarri kapi pirimiringarra karri wuta Purrukuparli.
Wutawatu yingwampa waya juwa jilamarala wumpurugi.
Wutawatu yinwampa ngirramini wumpurugi ngini awarra jilamara.
Ngawatu wangatamiya nginingawula awarra.
Waya ningani wumpurgi jilamara kangi tunga, pamiji, pottery yawungorri.
Ngawatu yuwurrajirrima ngini jilamara wupamurrumi.
Wutatu Tiwi Design kani Nguiu ninkiyi wutatuwu Munupi amitiya Jilamara Art Centre kangi Melville Island.
Ngarra awarra nginaki website ngini kapi ngawa-mamanta jilamara wurikirimi ninkiyi awunganiwanga ngini ngawa murrakupuni, yinkiti ninkiyi yoyi.
 |
|
 |
Milikapiti, Melvilles Island, © Peter Eve |
|
|
Maka awungarru
Ngawa nginingawula Yirrara ratuwati api ngawatu tangarima kapi jiliyarti api aringompi. Nginingawula ratuwati api yipingimakanya Australia wangatajirri yipingimi murakupuni.
Ngarra Melville Island api ratuwatawamini ngarra yipapurikaga Tasmania. |
Ngini ngapangiraga
Ngawatu awarra ngini ngapangiraga api Tiwi.
Awarra kangi tangarima ngapangiraga ninkiyi wutatuwu ngingi murruntawi yoni wuniwayaluwa wuta waya murruntawi pirrimaningilayi, api wutatuwu kapi awurnakuwi karlunari wutangiraga ngini parlini. Waya juwa ngini awurankini wupangiraga nginuwutawa.
Murrakupuni
Warta
Kapi warta api purunjirriwgui nginingaji kartukuni, punkaringa timirranringa amintiya yawurlama.
Awunganiwanga jora, miparri, muranga, yankumwani ngimpawapa.
Jupwajirringa, wuninga, marinya, yilinga, tokwampui, muwawi. Makatinga kali ampinginmangimi. Kukuni ayimila. Amitiya yirringarni.
Tingata
Tingata ayimila amitiya jipinyuni. Awungarru tutiyangini, arrikininga ngiwi ngarra Jilamara.
Ngaminuwunga.
Jarrakalani ampinipapurti amirikijika karaka.
Arrayi wurimu kangi waranga.
Yirrikapayi, tartuwali, marntuwunyini, kirliwarringa.
Amitiya miputuwi wiiamila kangi winga.
Pamparinga
Awunganiwana pamparinga ampiyimila kangi kuluwaga kapi pamparinga api wurimu yuwuli, piranga, jukwarringa ninkiyi alamungui
Tarnikuwi, tokwampui wuturiyi kirnikirni awunganiwanga.
Amintiya wuta ningawi wurimuwu kangi pamparinga.
Wutatu yingwampa awuta yoyi wurimi ngawamanta. |
 |
|
|
Bush |
|
|
| |
 |
|
|
Beach |
|
|
| |
 |
|
|
Mangroves
© Peter Eve |
|
|
|
Jamutakari
October to March
Pili ngawa-ampi pirimu parlingarri, wuta pirimungurumi karri waya jamutakari, kimirrakini amitiy karri yinkiti kularlaga pirimani.
Ngarratu karri apipaya kimirrakini awungarri tiyari ninkiyi pumuralli amitiya puwanyinga. Wangini yikwanari pakinya apingimi murrakupuni ninkiyi pakitiringa ninkiyi awungarri jamutakari. Ngarra awungawarri pakitiringa amini apajimangu. Yangampini awungorri ngawa-mamanta wunuwunga mupurra anginyirra timirraringa pili jilamara wurikirimi.
Kimirrakini
April to August
Karri apingantipaya pakitiringa nyirratuwu awungarri wurnijaka angi ampirimilanigi wupunga.
Ngawatuwu ngarimi awungarri wurringawunari.
Ninkiyi karri kiyana wupunga awungarri jurrumumi ngarikirim. Ngarratuwu awungarri kumurrupunari.
Ngawatuwu auwngarri kurlalaga ngimpirima yinkiti karri kimirrakini.
Ninkiyi nyitawatu awuranka wupunga awungarri ampirikulurumi, purunjirringa, yintarini yawungorri wutatuwu ngawamamanta wumpunuwunga kartukuni pili ngini tokwamini, pukmwanti, tini yirrikirlingampa wurkiriimi yawungorri.
Amintiya awunganiwanga wumpunuwunga Jilamara.
 |
|
|
Pukumani |
|
|
Nginingawula
Kularlaga Yinkiti
Kapi ngawa tangarima api taninwaya ngimpiniwunga nginiwuta murruntawi yinkiti wangini ninganiwanga ngimpawapa ngini wartiyanginila yinkiti ngimpawapa ngawatuwu kurlalaga ngimpirima jipwajirring, kurntamani, muwani, wuninga, marinyi, ngarriwgari ninkiyi kapi winga api jarrakalani, marntuwunyiwi, arrayi, wuputi awunganiwanga piranga, jukwarringa, kirimpika, ninkiyi mayinku, kajiwi, arlipwa, muranga pinyama.
Waya ningani nginiwuta murruntawi pirikirimi nginingaji ampiripurluwuri ngapalamiya, kapla, yangartuni ngarimarrikupuri. Wayakarlu tunga waya juwa wulijinga bukiti ngini ngarimarripiyalangimi yuwuli, jukwarringa kangi palaji yawungorri.
Ngiwi amukutakamini yinkiti ngapiwuwunga api awarra ngapakirayajirri.
Ngini yoyi amitiya ngampirikiriwala.(dancing and singing)
Ninaki yoyi amitiya ngampirikiriwala api ngawa awarra nginingawula. Wuta pituwuripira ngawa-ampi, ngawa-rringanuni awarra yoyi.
Nyirratu yiminga api ngawuyati ngawa-naruwi nginingaji miyartiwi, punkwarrinyuwi yawungorri.
Ngawa wangatajirri yoyi ngawuni. Yingwampini yoyi ngarimi kangi murruntawi ninkiyi ngarratu yoni awarra yoyi ngarupurrami ngawamamanta Karri pukumani.
Ngarratu yoni yoyi ngiwingaji karri kurrajaki pinuwuriyi jiliyarti pirimajingipiriwarri.
Karri yoyi api pakinya yati ariwanga ngirramini ngawa awarra jilamara tutiyangini, arrikirninga, yaring api wutawatu kapi awuranku awarra jilamara wurikirimi. |
Ngini wuta awurankuwui
Ngawatu ngapaminangili yiloga. Pakinya karri 1930 api manipurruwa pirikirimani ngini nyirra yiloga.
Ninkiyi wiyi pirikuwutirrajirri yiloga kapi Nguiuwulla, Milikapituwula amitiya Pirlangimpi.
Karri 1990 wutatu awungarri Tiwi Island Football league waya yiloti alawura ngini yiloga.
Ngawa ngapaminangili yiloga karri October ninkyi karri March awungorri grand final.
Awungorri waya tayikuwopi wunuwuri kangi aripilayini. Ngini kapi amukuta-maka murrukupuni yinirimi. |
 |
|
|
Football Grand Final 2006
© NT Govt. |
|
|
Ngirramini ngini parlingarri
Niningawul murrakupuni pakinya yartijanga pirikaningimu awungorri karri parlingari.
Murtanikala
Nyurra awunyirra ngangi yinkilatinga api nyirramwaruwi jinipakulungura kapi Murrupiyanga. Yuwurrarajirrima nyirramwaruwi kurlarlaga jiyimarrimi. Kapi jimamani api awungorru yipingimawu kukuni.
Ninkiyi kuluwaga jiyikirimi jiyipirtuwa ratuwati yirrara yima waya yiloti.
Ninkiyi purunjirringui, yinkitui jiyikirimi nginingajingatwawa.
Awungarru ratuwati juwuntumwarapira nyirra-mwarui.
Ninkiyi jipamulujupa, amikutamaka jiyimi.
Purukuparli itiya pima
Parlingarri wuta pakinya pirimumu Purrukuparli, Pima amitiya nyirra-mwarti Jinani.
Karri Purrukuparli kularlaga yimamini yinkiti Nyirra kurlarlaga jiyimani Japarra pili wuta.
Nyulunjini pirimikamini.
Wiyi karri jipimwari awarra nyirra-mwarti, api ngarra pirlikiti yimani pirloti kirri waya puruwani. Ninkiyi ngarra wiyi jimirraraami awarra kirijmi-pili awunganiwangi warnarringa jipawumi.
Purrukuparli yinipakupawurli api yipakuluwunyi kirijini. Kuwayi yimima ngarra-purnayinga karri nyirratu juwarikipujunguwayarringa api ngarratu Japarra ngininyitawa yinuputara yuiwapiyani. Awunganila yimamini.
Ninkiyi wiyi jipakupawurli kangi Purrukuparli wuta nyirra-mwarti.
Ninkiya pirimajingipinguwarri wuta yuwurrara.
Wuta awarra Purrukuparli amitiya Japarra.ngarratu Purrukuparli yuwuni japurraringa, Ninkiyi yuwunga ngarra-mirani Jinarni ngatawa awarra Purrukuparli.
Ngarratu Japarra yiwarimi "aya ngiya ngintaluwapa awarrakirijini api karri yirrajirra wumunga api wiyi ngunwarlayakupawurlamigi kirijini."
Ngarratu Purrukuparli yimamani Ngawurlayapunyanyimi yimajingarti wingarti winga wuta ngarra-mirani.
Ngarratu Japarra yipapurti kuriyuwu.
Api waya awarra ngawa waya yiloti yima ngini yipangiraga. Purrukuparli.
Ngarra wiyi awungarri ngini pakinya pukumani yoyi pirimi.
Api waya ngawatu awunganuwanga ngawujakurupaga awuta kapi parlingarri.
Maryanne Mungatopi, 1998 PALANERI -THE CREATION PERIOD
Nginingawula pukumani amitiya Kurlama
Ngawatuwa karlu ngamatamwari nginingawula.
Waya juwayirruwuntiyarramini parlingarri pili karlu pirrijamukurigani kangi punkaringini.
Karri Pukumani api ngarra waya juwa ngini ngarra alawura ngini ngurnantari amitiya ngini mijuni.
Ngawatu awarra nginingawula yirarra. Ngini kurlama ninkiyi ngini Pukumani.
Kulama
Ngarra kurlama awungarri karri waya awujipayami pakitiringa, awungarri ngampirikipirni nyirratu awungarri arikulanga awunyirra kurlama.
Jajirrima wumanga ngini ngampirimajatarrakuruwala, ayipa yawungorri ninkiyi ngarra yintagi jipwakiyayi.
Pukumani
"Karri waya ngampirikijiga Tini ngawa-mantani, nintiyi awungorri pakinya ngarimajatirrangirri ninkiyi yirrapumuni.
Ngarra awarra warntirrana Pukumani nginingawaula ngini awarra ngini jinirraraami.
Ngarra ningariwanga yimanka kurlarlaga arimi.
Waya juwa karri makatingari, yiloti api awungorri awuriyi kapi ngarra murrakupuni."
Jane Goodall 1971 Tiwi Wives, University of Washington Press, page 259-260
Wutatu kapi amparru jilamara wurikirimi ampurrungurgiyinti pili wupamukuri kapi ngarra awarra pirikijiga karri yiloti.
Awungorri yoyi, yirringkiripwaja, jilamara purrikapa, ngampiri kuruwala.
Kapi Pakinya Pinwuriyi
Wuta parlingarri papurruluwi pirimi ngini pakinya pinuwuriyi kurrujakayi pili yamparrukuni kurlalaga pirimani.
Yingwampa wurimi Macassan. Yingwampa wurimi Dutch.
Pakinya karri 1644 wuta kapi Dutch punkaringini pituwurigi ngini Van Diemen yipangirri Abel Tasman.
Wutata Dutch pinuwuriyi Karslake karri 1705.
Ninkiyi wutatu British 1924 kapi Punata tangarima pirrarima wangini wuta Tiwi pirruwuntarirri 1829.
Missionaries
Karri 1911 Patakijiyali yinuwuriyi Nguiu.ngatawa yiniramarruriyi yikurri Filipino. Pakinya pirimajirripi kangi kapala. Karri pirikuriyi kurrampali awungorri warta pirimajirripi kangi Nguiu.
Waya yiloti awungorri ngini wuta murruntawi pirripangiraga. Amitiya ngini Ngawa-rringani.
Ngarratu yingwampa ngini pupuni yingwampini ngini jirti. Ninkiyi pinirimarruriyi ngini Welfare.
Waya awarra ngintipajuwulima ngini priirmaruwaluwa ngini Wgawa-rringani kangi ngini-gawula Tiwi.
Ngarra Nguiu awungarri ninganuwanga warta amitiya yawurlama. Wuta Tiwi pirimu warta.
Karlu priirjamungurumi ngini murruntani yinuwuri Nguiu.
Waya juwa ngarra yipakuluwunyi yati ngini ngarra Lorrula ninkiyi yuwuntiyarra. Yingwampa Tiwi.
Tayikuwapi wiyi pinuwuriyi piripakuluwunyi karlikuwu yuwuntakiraya, tingati, marlarri, kanijawa.
Ninkyiy alalingui yuwuniwunga yinuwuntamangi awuta 150. Waya ngini yilati yuwuntimirripiliga ngini murruntawi, Ngawa-rringani.
Karri Pirimajingpinguwarri
Karri 2 nd World War api ngawa pakinya pirrimartamanyirra nginingawula ratuwati karri 19 th February 1942.
Ngarra Patamikara yuwariniyangirri jiliyarti ngini awungaji wuja kurrukakayi. Api karlu pirimajingipinguwarri.
Ngarratu pakinya Matthias Ullungura yinirimarruriyi prisoner yati kurrujakayi ninkiyi ngarratu awungani wanga Louis Munkara.
Wuta awuta ngawa-mamanta Tiwi karri parlingarri war api piniunuwani murruntawi.
)
)
)
)
)
)
